بیماری‌های مری و سختی بلع
سختی بلع علت‌های متفاوتی دارد، از رفلاکس و تنگی مری تا آشالازی و تومور. این صفحه می‌گوید چه علامت‌هایی را باید جدی گرفت، مری چطور بررسی می‌شود، درمان در کل چه شکل‌هایی دارد و کی فوری است.
این مشکل چیست؟
مری لولهٔ عضلانی‌ای است که غذا را از گلو به معده می‌رساند. وقتی غذا یا مایع به‌راحتی پایین نمی‌رود، به آن سختی بلع (دیسفاژی) می‌گویند. NHS آن را مشکلی می‌داند که معمولاً علت زمینه‌ای دارد، مثل رفلاکس اسید یا سکته، و می‌تواند در هر سنی رخ بدهد.
علامت‌های سختی بلع در NHS این‌هاست: سرفه یا خفگی هنگام غذا، برگشت غذا (گاهی از راه بینی)، حس گیر کردن غذا در گلو یا قفسهٔ سینه، و صدای خیس و قل‌قل‌کننده بعد از خوردن. اگر ادامه پیدا کند، ممکن است به کاهش وزن، کم‌آبی و عفونت‌های مکرر قفسهٔ سینه برسد.
علت‌هایی که NHS و MedlinePlus نام می‌برند:
- رفلاکس و التهاب مری، از جمله بیماری ائوزینوفیلی مری.
- آشالازی. MedlinePlus می‌گوید دریچهٔ پایین مری درست شل نمی‌شود و حرکت طبیعی مری ضعیف یا ناپدید می‌شود. علتش آسیب اعصاب مری است.
- بیماری‌های اعصاب و مغز مثل سکته، زوال عقل یا مولتیپل اسکلروزیس.
- سرطان مری یا اثر درمان سرطان قبلی.
- داروها یا بیماری‌های ریوی مثل COPD (NHS).
کی نزد جراح می‌آیند؟
بسته به علت، بیماران ابتدا نزد پزشک عمومی، داخلی یا فوق تخصص گوارش می‌روند. موردهایی که ممکن است جراح لازم باشد:
- تنگی یا انسدادی که با گشاد کردن برطرف نمی‌شود. NHS می‌نویسد اگر انسدادی در مری پیدا شود باید برداشته شود.
- آشالازی یا اختلال حرکتی مری. MedlinePlus میوتومی را از گزینه‌ها می‌داند.
- تومور مری. NHS می‌گوید اگر سرطان مری زود پیدا شود و گسترش نیافته باشد، شاید بتوان با جراحی برداشتش.
- سوراخ یا پارگی مری، که MedlinePlus آن را از عارضه‌های ممکن درمان آشالازی نام می‌برد.
ارجاع به جراح به معنای حتمی بودن عمل نیست؛ تصمیم پس از بررسی مدارک گرفته می‌شود.
چگونه بررسی می‌شود؟
- معاینه و پرسش از علامت‌ها. NHS می‌گوید پزشک بیمار را معاینه می‌کند و ممکن است برای آزمایش‌های بیشتر به بیمارستان بفرستد.
- آندوسکوپی (EGD). MedlinePlus آن را معاینهٔ جدار مری و معده با لولهٔ نرم دوربین‌دار می‌داند. NHS هم از آندوسکوپی نام می‌برد.
- مانومتری مری، که کار عضلات مری را می‌سنجد (MedlinePlus)، و در بعضی مراکز FLIP که تصویر سه‌بعدی از حرکت مری می‌دهد.
- رادیوگرافی دستگاه گوارش فوقانی (MedlinePlus).
- آزمایش خون برای کم‌خونی یا سوءتغذیه (MedlinePlus).
- نمونه‌برداری و سی‌تی اگر تومور مطرح باشد. نوع تصویربرداری را پزشک تعیین می‌کند.
درمان در کل چگونه است؟
NHS می‌نویسد درمان سختی بلع به علت و شدت آن بستگی دارد. اگر علت چیزی مثل رفلاکس اسید باشد، ممکن است مشکل خودش بهتر شود، ولی همان منبع می‌خواهد هر سختی بلعی معاینه شود. راه‌های درمان در NHS شامل دارو برای رفلاکس یا ائوزینوفیلی مری، تمرین بلع با گفتاردرمانگر، تغییر غذا (غذای نرم‌تر یا مایع غلیظ‌شده)، لولهٔ تغذیه، یک اقدام پزشکی یا جراحی برای گشاد کردن مری و تزریق برای شل کردن عضله است.
آشالازی (MedlinePlus): تزریق بوتاکس که اثرش هفته‌ها تا ماه‌ها می‌ماند، داروهای شل‌کننده که به‌ندرت راه‌حل بلندمدت‌اند، گشاد کردن با بالون، و میوتومی که می‌تواند با لاپاروسکوپی یا از راه آندوسکوپ (POEM) انجام شود. گاهی بیش از یک درمان لازم است.
سرطان مری (NHS): انتخاب درمان به اندازه، نوع و محل سرطان، گسترش آن و سلامت عمومی بیمار بستگی دارد. گزینه‌ها جراحی (برداشتن بخشی از مری و در موارد کمی بیشتر آن)، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و داروهای هدفمند یا ایمنی‌درمانی است. تیم درمان مزیت و عارضهٔ هر کدام را توضیح می‌دهد و با بیمار برنامه می‌چیند.
بعد از برداشتن مری (MedlinePlus): معمولاً ۱ تا ۲ ماه لولهٔ تغذیه، که بیشتر شب‌ها استفاده می‌شود؛ چهار تا هشت هفته غذای نرم؛ و وعده‌های کوچک و پرتعداد. MedlinePlus می‌نویسد در ۲ تا ۴ هفتهٔ اول در هر بار بیش از یک پیمانه (۲۴۰ میلی‌لیتر) نخورید و ننوشید. تا یک ساعت پس از غذا نشسته یا ایستاده بمانید، نه خوابیده.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- مدت و نوع مشکل را یادداشت کنید: غذای جامد سخت است یا مایع هم؟ سرفه یا برگشت غذا دارید؟ وزنتان چقدر کم شده؟
- فهرست داروها را همراه داشته باشید. دارویی را، به‌ویژه رقیق‌کنندهٔ خون را، خودتان قطع نکنید.
- دربارهٔ بلع‌تراپی هم بپرسید. NHS از تمرین بلع با متخصص نام می‌برد. صفحهٔ پشتیبانی از «بلع‌تراپی» به‌عنوان یکی از خدمات فرم پشتیبانی نام برده است.
- مقالهٔ «سختی بلع را کی جدی بگیریم؟» را بخوانید.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
- استفراغ خون. NHS می‌گوید همیشه به کمک پزشکی نیاز دارد، پس همان موقع به اورژانس بروید. اگر همراهش سرگیجه، رنگ‌پریدگی و عرق سرد، گیجی، تنفس تند، درد شکم یا مدفوع سیاه دارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- مدفوع سیاه یا قرمز تیره. NHS کمک فوری پزشکی را می‌گوید؛ یعنی همان روز با پزشک تماس بگیرید. اگر با سرگیجه، ضعف شدید یا غش همراه است، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- استفراغ بیش از دو روز. همان روز با پزشک تماس بگیرید (NHS).
- ناتوانی از قورت دادن آب. همان روز با پزشک تماس بگیرید. اگر حتی آب دهانتان را نمی‌توانید قورت بدهید یا غذا گیر کرده و پایین نمی‌رود، همان موقع به اورژانس بروید.
- خفگی یا نفس‌تنگی هنگام غذا. اگر نفس کشیدن بسیار سخت است، نمی‌توانید جمله بگویید یا لب‌ها کبود شده، با ۱۱۵ تماس بگیرید (NHS).
- تنگی نفس بعد از غذا یا عفونت‌های پیاپی قفسه، همان روز با پزشک صحبت کنید. NHS آن را از موردهایی می‌داند که باید زود دید.
خودتان رانندگی نکنید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
سختی بلع یعنی سرطان مری؟
نه لزوماً. NHS می‌گوید سختی بلع معمولاً از بیماری دیگری مثل رفلاکس اسید یا سکتهٔ مغزی می‌آید. با این حال همین منبع توصیه می‌کند هر کس بلعش سخت شده باید معاینه شود، و در فهرست علامت‌های سرطان مری سختی بلع را از علامت‌های اصلی می‌داند. NHS تأکید می‌کند داشتن این علامت‌ها حتماً به معنای سرطان نیست.
آشالازی چیست؟
MedlinePlus آن را اختلالی می‌داند که در آن دریچهٔ پایین مری درست شل نمی‌شود و حرکت طبیعی مری ضعیف یا از بین رفته است. غذا و مایع به‌کندی وارد معده می‌شود. علامت‌هایش برگشت غذا، درد قفسه، سرفه، سختی بلع مایعات و غذا، سوزش سر دل و کاهش وزن ناخواسته است. بیماری شایعی نیست و بیشتر بین ۲۵ تا ۶۰ سالگی دیده می‌شود.
آشالازی را با جراحی درمان می‌کنند؟
MedlinePlus چند راه را نام می‌برد: تزریق بوتاکس، دارو، گشاد کردن با بالون و میوتومی (برش عضلهٔ دریچه) که ممکن است با لاپاروسکوپی یا از راه آندوسکوپ انجام شود. همان منبع می‌نویسد نتیجهٔ جراحی و درمان‌های غیرجراحی مشابه است و انتخاب روش به نوع آشالازی و وضعیت بیمار بستگی دارد. دربارهٔ روش مناسب شما باید با پزشک صحبت کنید.
بعد از عمل مری چه می‌خورم؟
MedlinePlus می‌نویسد بعد از برداشتن مری معمولاً یک تا دو ماه لولهٔ تغذیه لازم است و بیشتر وقت‌ها فقط شب‌ها به کار می‌رود، و چهار تا هشت هفته غذای نرم خورده می‌شود. وعده‌ها کوچک و پرتعدادند. جزئیات را در راهنمای «تمرین تنفس، راه رفتن و غذا بعد از عمل» ببینید.
استفراغ خونی یا مدفوع سیاه داشتم. چه کنم؟
NHS می‌گوید استفراغ خون همیشه به کمک پزشکی نیاز دارد، پس همان موقع به اورژانس بروید. اگر همراهش سرگیجه، رنگ‌پریدگی، تنفس تند، گیجی، درد شکم یا مدفوع سیاه دارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید. برای مدفوع سیاه یا قرمز تیره به‌تنهایی، NHS کمک فوری پزشکی را می‌گوید؛ یعنی همان روز با پزشک تماس بگیرید.